Bà chửa – Cửa mả… Ngày xưa các cụ nói vậy, bây giờ cũng vẫn thế mà thôi. Đặc biệt là các ca mổ đẻ…

Với góc nhìn cá nhân, tôi cho rằng một bức ảnh nói chung thường có giá trị đặc trưng nhất là giá trị của khoảnh khắc. Khoảnh khắc quý giá là đặc điểm khác biệt lớn nhất giữa nhiếp ảnh và hội họa. Khoảnh khắc càng có vai trò cốt yếu trong những bức ảnh đời thường. Khoảnh khắc cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong các thể loại ảnh khác, như chân dung, hay phong cảnh… Một bức chân dung chớp đúng khoảnh khắc sẽ lột tả được nhiều điều về đối tượng. Một bức ảnh phong cảnh hẳn cũng cần thời điểm để có một chùm nắng rực vàng, hoặc phút giây mặt trời chìm xuống một nửa trong chiều hoàng hôn lãng mạn…

Nhưng khoảnh khắc cũng chưa phải là tất cả của những bức ảnh, kể cả thể loại ảnh đời thường – đường phố.  Đứng từ góc độ của một người xem ảnh, ấn tượng đầu tiên khi ngắm bức ảnh theo tôi là một giá trị đáng kể. Ngoài ra, một bức ảnh đời thường có giá trị phải kể thêm tới lượng thông tin và tính nghệ thuật của bức ảnh. Góc máy và các yếu tố sáng tạo cũng có thể là những giá trị gia tăng cho bức ảnh… Về giá trị của khoảnh khắc thì quá hiển nhiên rồi. Giá trị nghệ thuật thì hơi khó bàn. Tôi chỉ xin xem xét hai yếu tố là lượng thông tin và ấn tượng ban đầu của một tấm ảnh đời thường – đường phố.

Những bức ảnh có thể mang lại ấn tượng mạnh cho người xem ngay từ cái nhìn đầu tiên có thể được coi là thành công ở một mức độ nhất định… Nhưng sẽ không ổn lắm nếu chúng ta cố gắng tìm cách gây ấn tượng một cách dễ dãi. Thí dụ như việc tập trung khai thác các chủ đề về sự nghèo hèn trong xã hội hay những sự kiện đau đớn tang thương của con người. Một người ăn mày ăn mặc rách rưới bẩn thỉu, dĩ nhiên là đáng thương dưới góc nhìn chung của xã hội. Một đứa trẻ đói ăn, thiếu mặc, cũng bẩn thỉu, rách rưới, thò lò mũi xanh, cũng đáng thương lắm chứ ạh. Tôi không phản đối việc tái hiện những góc cạnh khác nhau của xã hội bao gồm cả khía cạnh đói nghèo đau khổ. Nhưng lạm dụng những đề tài này, để tạo ấn tượng cho người xem thì hoàn toàn không ổn một chút nào. Cá nhân tôi cho rằng ấn tượng ban đầu của bức ảnh hoàn toàn có thể được tạo nên bởi một góc máy độc đáo, một cách nhìn sáng tạo, hoặc một kiểu bố cục lạ mắt, mà không nhất thiết cứ phải là ăn mày đường phố hay những cụ già cô đơn nhăn nheo bạc tóc… Dĩ nhiên, có nhiều khoảnh khắc tự thân nó đã mang lại một ấn tượng mạnh. “Chộp” được những khoảnh khắc này thì quá tuyệt vời rồi, phải không bạn?

Sau cái ấn tượng đầu tiên khi ta xem ảnh, phải xét tới lượng thông tin mang lại trong bức ảnh đó. Một bức ảnh sẽ thú vị hơn nhiều nếu nó mang đầy ắp thông tin tới cho chúng ta. Tây họ có thành ngữ “Một bức ảnh bằng cả ngàn lời nói”. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Có nhiều bức ảnh có thể mang lại những ấn tượng ban đầu khá tốt, có thể bằng bố cục, có thể bằng góc chiếu sáng và ánh sáng trong bức ảnh… Nhưng ngoài ra, có thể chúng ta không nhận được thông tin gì nhiều hơn những ấn tượng ban đầu đó. Những bức ảnh như vậy, theo tôi mang nặng chất thơ, chất lãng mạn, hơn là một bức ảnh đời thường “thực sự”. Qua những tác phẩm nhiếp ảnh nghệ thuật của Việt nam lâu nay, tôi nghe nhiều người bình luận rằng nhiếp ảnh Việt nam nhiều chất thơ mà thiếu đi phần hiện thực xã hội. Ảnh đời thường tôi quan sát lâu nay cũng vậy. Phân loại ra, có lẽ ta có thể xếp ảnh đời thường đương đại vào mấy dạng: (1) Ảnh chụp nhanh (snapshot) – mang nhiều tính chất tầm thường, có chăng chỉ có chút giá trị tư liệu, mà phần lớn cũng là không đáng kể. (2) Ảnh thơ (romantic streetlife photography) – Là những bức ảnh đời thường đẹp về bố cục, ánh sáng, mà thiếu hụt phần nội dung, thiếu thông tin, không mang tính phản ánh hiện thực xã hội. (3) Ảnh tư liệu xã hội (social documentary) – Là những bức ảnh phản ánh cuộc sống muôn màu, ghi lại những nhịp sống hàng ngày, mang lại cho chúng ta nhiều thông tin về các khía cạnh khác nhau của xã hội. Những bức ảnh xuất sắc trong thể loại social documentary này xét theo một khía cạnh nào đó, có thể được gọi là những tấm ảnh “biết nói” Bản thân tôi là người thích thơ. Nên tôi cũng thích các thể loại “ảnh thơ”. Nhưng chắc chắn là tuyệt vời nhất nếu ta có thể có cả hai tính chất trong cùng một bức ảnh, nghĩa là bức ảnh vừa mang một lượng thông tin lớn, lại vừa nhiều chất thơ…

Nhưng dẫu cho bức ảnh có hơn ngàn lời nói, đa phần chúng chỉ lưu giữ lại một khoảnh khắc của cả một câu chuyện, một tiến trình. Nên để bức ảnh đời thường mang đầy đủ thông tin, tiêu đề (title) và chú giải (caption) của bức ảnh cũng là một phần rất quan trọng. Việc bài xích chuyện đặt tên và chú thích cho bức ảnh mà cứ đòi hỏi chỉ một bức ảnh thôi để nói lên nguyên một câu chuyện thực ra là những suy nghĩ và quan điểm ấu trĩ và thật là ngây thơ.

Còn một bộ ảnh, một câu chuyện ảnh thì sao? Mảng này có lẽ nhiếp ảnh Việt nam mình còn khá yếu. Vì sao như vậy lại là một đề tài lớn vượt quá khỏi phạm vi của bài viết này. Thường một phóng sự ảnh phải có một chủ đề xuyên suốt, hoặc phải kể lại một câu chuyện cụ thể nào đó. Tuy nhiên, có rất nhiều những bộ ảnh tôi được thấy thực chất chỉ là một chuỗi (series) các bức ảnh khá là lặp lại về khía cạnh thông tin. Sự khác nhau giữa các bức ảnh trong bộ nhiều khi chỉ là các góc máy… Và thể loại “ảnh thơ” cũng thấy xuất hiện rất nhiều ở các “bộ ảnh” đời thường mà tôi đã từng được chiêm ngưỡng.

Suy cho cùng, ảnh cũng là một trong các phương tiện để thể hiện nhân sinh quan, thế giới quan của người chụp ảnh. Sẽ có những nhiếp ảnh gia “yêu thơ”, có những nhiếp ảnh gia yêu thích trường phái hiện thực. Cũng có những nhiếp ảnh gia đơn thuần chỉ thích… chụp ảnh! Sản phẩm của họ đa phần sẽ là những bức ảnh chụp nhanh (snapshot). Cũng có thể họ may mắn có được những bức ảnh “xuất thần” trong hàng ngàn bức ảnh chụp nhanh chụp vội của họ. Nhưng tôi nói chung không thích và cũng không đủ thời gian để xem những bức ảnh đời thường chụp vội. Còn lại, tôi thích cả. Cả ảnh đời thường “biết nói”, và cả ảnh “thơ”… Miễn là chúng đủ thú vị đối với tôi. Chắc bạn cũng vậy, phải không?…

Photos and story by Phan Văn Hòa

Lâu lắm rồi mới được đi “bụi”. Kể ra cũng chẳng bụi lắm. Thèm đi quá, thế là anh bạn rủ đi Phan Thiết liền đồng ý luôn. Đang chủ động về thời gian, nên tối T5 mấy anh em lên đường. Bạn đường có hai anh L và D, đều là các NSNA có tiếng tăm ở Hội NSNAVN. Có anh L rất rành rẽ về đồi cát Phan Thiết rồi, nên anh chuẩn bị trước mọi thứ tôi chỉ việc đi theo.

Hơn 8H tối mới xuất phát, hơn 2H đêm mới tới nơi. Các anh không dẫn tôi về KS, mà dẫn tới một căn nhà nhỏ, trước kia có tên là PhotoHouse. Giờ thì bác chủ nhà đã cho thuê, và mua thêm cả héc-ta đất, để dựng lên cái PhotoHouse mới. Bác có tuổi, có tiền, và quan trọng là có lòng đam mê nhiếp ảnh ghê gớm. Nhà cửa gia đình đuề huề to đẹp ở TP, bác không ở, lên Mũi Né ở một mình, lấy việc đón tiếp các nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp và nghiệp dư tới chụp ảnh đồi cát làm vui. Vốn ở Phan Thiết có hai vùng đồi cát. Đồi cát đỏ thì ở Mũi né. Giờ thì không thể chụp lấy cái mịn màng của đồi cát Mũi Né được, vì quá nhiều du lịch đã phá nát mất rồi. Photohouse ko phải ở Mũi né, mà ở ven đường quốc lộ, cách mũi Né khoảng 23KM, ngay đường rẽ vào đồi cát trắng Lương Sơn. Bác An chủ nhà đón chúng tôi với một nồi lẩu mỳ tôm sườn to tướng. Ăn qua chút, bác giục đi ngủ để 4H sáng còn dậy mà chụp ảnh…

Vốn đã xem rất nhiều ảnh về đồi cát Phan Thiết rồi, tôi nghĩ đó chắc phải là một vùng cát trắng mênh mông, ít cũng phải bằng 1/10 cái sa mạc Sa-ha-ra gì đó. Thật quá nhiều sai lầm. Thứ nhất là cái đồi cát này… bé tẹo. To hơn đồi cát đỏ ở Mũi Né nhiều, nhưng đâu đó cũng chỉ có khoảng mươi ngọn đồi. Mà cũng chỉ có chừng dăm ngọn đồi ở phía ngòai là mịn màng thôi, còn phía trong thì toàn cây cỏ lúp xúp, không được đẹp mịn màng, khó chụp lắm. Rất ít người chụp mấy cái đồi phía trong đó. Sai lầm thứ hai là thực ra tôi có biết cái sa mạc Sa-ha-ra to thế nào đâu mà đòi so sánh… Có khi cũng chỉ to hơn cái đồi cát Phan Thiết một tý nhỉ.

Thêm nữa, trong các bức ảnh về đồi cát Phan Thiết, tôi đã từng thấy thôi thì đủ cả. Nào là trẻ em đùa nghịch, cắp sách tới trường. Nào là các cô gái áo dài thướt tha đội nón đi trong gió cát. Nào là các bà già gồng gánh, trẻ con chăn trâu, vv… Tôi cứ nghĩ người dân Phan Thiết khổ thật. Đi làm đi học thậm chí đi chơi cũng phải đi qua cả một vùng sa mạc trắng mênh mông. Ai ngờ… không hề có những chuyện như vậy. Đơn giản chỉ vì cái vùng đồi cát này nó vô cùng hoang vắng, chả có ma nào xuất hiện. Chỉ có dân nhiếp ảnh, vợ chồng chụp ảnh cưới, có thể có các đoàn khách du lịch tới thăm, và ăn theo là mấy đứa trẻ con trượt cát thôi. Làm gì có trâu bò với gồng gánh. Trâu bò là thuê về. Áo dài cũng thuê. Gồng gánh cũng thuê… Và chúng tôi… cũng thuê thôi! Chúng tôi cũng thuê một chiếc xe bò, hai bò. Mất 200 cho buổi sáng. Thuê thêm một người mẫu nông dân áo bà ba hồng rực cả ngày, mất thêm 200 nữa. Chiều lại thuê thêm mấy đứa trẻ, mất thêm 50…

Hơn 4H sáng chuông reo. Mệt quá nên tới gần 5H chúng tôi mới ra tới đồi cát, cách nhà bác An chừng 2-3 km gì đó. Xe bò và người mẫu đã sẵn sàng ở chân đồi cát rồi. Chúng tôi hì hục leo lên đồi cát để đón thời điểm mặt trời lên. Thực ra lúc đó thì tôi cũng đã hơi tụt hứng. Vì đồi cát nó không hoành tráng như tôi tưởng. Vì các bức ảnh ngày xưa tôi được xem hóa ra đều là ảnh sắp đặt, không phải ảnh tự nhiên. Tất nhiên tôi vẫn tham gia chụp cùng các anh. Cũng được vài bức trông hay hay, tạm tạm. Hai anh bạn thì chụp rất nhiều. Anh D thì lần này tới đồi cát là lần thứ 2, hơn tôi một tẹo. Anh L thì tới đây chụp ảnh 17-18 lần rồi. Và tôi học được ở anh một điều rất đáng quý, đó là sự miệt mài trong lao động. Dẫu tới đây tới vài chục lần rồi, mà anh vẫn chụp miệt mài, chụp say sưa, liên tục. Tôi chắc những cảnh gồng gánh, xe bò trên đồi cát này chắc anh có cả tấn trong kho lưu trữ, nhưng lòng nhiệt tình của anh vẫn không hề thuyên giảm. Thấy tôi lơ đãng, anh L kêu tôi liên tục: “Hòa, Hòa, đẹp quá, góc này đẹp quá, chụp đi, chụp đi…” Đến trưa về, tôi và bác D hỏi anh có tấm nào ưng ý không thì anh cười rất tươi bảo rằng chả được tấm nào hết, làm bọn tôi cười gần chết. Dẫu sao, tôi cảm thấy học được ở anh nhiều điều từ lòng nhiệt tình và đam mê nhiếp ảnh ghê gớm của anh.

Chiều thì tôi chụp với các anh vài tấm, rồi bỏ đi sâu vào trong đồi cát tìm hiểu. Tôi đi đủ một vòng đồi cát trắng Lương Sơn rồi quay ra. Gọi là nhỏ so với nhiếp ảnh, nhưng đi hết đồi cát cũng mệt. Vì cát lún, đi phải dùng sức nhiều, rất vất vả. Dẫu sao tôi cũng chụp được vài tấm hay hay để an ủi rằng đi về không đến nỗi tay trắng…

Sau một ngày vật lộn với đồi cát trắng Lương Sơn, tôi có thêm một nhận xét là đồi cát thì nhỏ, nhưng không hiểu sao các bác nghệ sỹ tài thế, chụp hàng ngàn bức ảnh mà chả cái nào giống cái nào. Về nói chuyện với bác An mới biết, hóa ra vùng này có hai mùa gió. Gió nói chung thổi nhiều, và rất mạnh. Cứ mỗi đêm, gió lại xóa hết những dấu chân trên cát của khách du lịch để sáng ra đồi cát lại mịn màng thướt tha. Và gió còn là nhà thiết kế, thay đổi đồi cát hàng tuần. Cứ mỗi một tuần đồi cát lại biến đổi gần như hoàn tòan. Tuần này có mười đỉnh đồi, tuần sau có thể chỉ còn chín. Và đặc biệt những đồi cát phía ngoài sẽ thay đổi hẳn vị trí đường nét. Thế nên lâu lâu bạn mới tới đồi cát một lần, bạn sẽ lại được chiêm ngưỡng những khung cảnh hoàn toàn mới mẻ. Đó cũng là một đặc điểm khá quyến rũ của đồi cát trắng Lương Sơn – Phan Thiết.

Với nhiếp ảnh ở đồi cát Phan Thiết, quả là tôi có hơi mất hứng. Nhưng chuyến đi đối với tôi vẫn có thể coi là có nhiều gặt hái. Lần đầu tiên tôi trực tiếp cảm nhận được rằng các phương tiện truyền thông nghệ thuật có thể đánh lừa nhận thức của công chúng đến mức độ thế nào. Tuy vậy, nghỉ ở nhà bác An rất thú vị. Bác đãi chúng tôi đủ các món do bác tự làm. Cá nục hấp với mắm ớt… Chả cá thu cạo thìa… Đặc biệt, bác còn đãi chúng tôi món gà hấp nước mắm, nghe đồn do ông Tây đầu bếp trứ danh của một khách sạn 5* nào đó ở Việt nam nghĩ ra. Gà thả vườn, nước mắm Phan Thiết, nhất rồi còn gì! Tôi hỏi bác công thức, bác bảo, cứ lên Net Gúc-gồ một cái là ra ngay ấy mà :)

Mà dẫu đồi cát trắng Lương Sơn bé thật, nhưng nó vẫn có những nét quyến rũ riêng. Và có điều kiện, có lẽ tôi vẫn sẽ quay lại đồi cát Phan Thiết, đặc biệt là mùa gió chướng, để ngắm cát bay… Hoặc có thể chỉ đơn giản tới chơi, nghỉ ở Photohouse của bác An, và thưởng thức những món ăn dân dã nhưng rất ngon do chính tay bác chuẩn bị.